
अमृतचंद्राचार्य : संस्कृत
इदं तु सादृश्यास्तित्वाभिधानमस्तीति कथयति - इह किल प्रपञ्चितवैचित्र्येण द्रव्यान्तरेभ्यो व्यावृत्त्य वृत्तेन प्रतिद्रव्यं सीमानमासूत्रयता विशेषलक्षणभूतेन च स्वरूपास्तित्वेन लक्ष्यमाणानामपि सर्वद्रव्याणामस्तमितवैचित्र्यप्रपञ्चं प्रवृत्त्य वृत्तं प्रतिद्रव्यमासूत्रितं सीमानं भिन्दत्सदिति सर्वगतं सामान्यलक्षणभूतं सादृश्यास्तित्व-मेकं खल्ववबोधव्यम् । एवं सदित्यभिधानं सदिति परिच्छेदनं च सर्वार्थपरामर्शि स्यात् । यदि पुनरिदमेव न स्यात्तदा किंचित्सदिति किंचिदसदिति किंचित्सच्चासच्चेति किंचिद-वाच्यमिति च स्यात् । तत्तु विप्रतिषिद्धमेव प्रसाध्यं चैतदनोकहवत् । यथा हि बहूनां बहुविधानामनोकहानामात्मीयस्यात्मीयस्य विशेषलक्षणभूतस्य स्वरूपा-स्तित्वस्यावष्टम्भेनोत्तिष्ठन्नानात्वं, सामान्यलक्षणभूतेन सादृश्योद्भासिनानोकहत्वेनोत्थापित-मेकत्वं तिरियते । तथा बहूनां बहुविधानां द्रव्याणामात्मीयात्मीयस्य विशेषलक्षणभूतस्य स्व- रूपास्तित्वस्यावष्टम्भेनोत्तिष्ठन्नानात्वं सामान्यलक्षणभूतेन सादृश्योद्भासिना सदित्यस्य भावेनो-त्थापितमेकत्वं तिरियति । यथा च तेषामनोकहानां सामान्यलक्षणभूतेन सादृश्योद्भासिनानोकहत्वेनोत्थापितेनैकत्वेन तिरोहितमपि विशेषलक्षणभूतस्य स्वरूपास्तित्वावष्टम्भेनोत्तिष्ठान्नानात्वमुच्चवाकास्ति, तथा सर्वद्रव्याणामपि सामान्यलक्षणभूतेन सादृश्योद्भासिना सदित्यस्य भावेनोत्थापितेनैकत्वेन तिरोहितमपि विशेषलक्षणभूतस्य स्वरूपास्तिवस्यावष्टम्भेनोत्तिष्ठन्नानात्वमुच्चकास्ति ॥९७॥ इस विश्व में,
जैसे
(इस प्रकार सादृश्य अस्तित्व का निरूपण हुआ) ॥९७॥ १व्यावृत = पृथक्; अलग; भिन्न । २सर्वगत = सर्व में व्यापनेवाला । ३परामर्श = स्पर्श; विचार; लक्ष; स्मरण । ४सादृश्य = समानत्व । ५तिरोहित = तिरोभूत; आच्छादित; अदृश्य । |
जयसेनाचार्य : संस्कृत
अथ सादृश्यास्तित्वशब्दाभिधेयां महासत्तांप्रज्ञापयति -- इह विविहलक्खणाणं इह लोके प्रत्येकसत्ताभिधानेन स्वरूपास्तित्वेन विविधलक्षणानांभिन्नलक्षणानां चेतनाचेतनमूर्तामूर्तपदार्थानां लक्खणमेगं तु एकमखण्डलक्षणं भवति । किं कर्तृ । सदित्ति सर्वं सदिति महासत्तारूपम् । किंविशिष्टम् । सव्वगयं संकरव्यतिकरपरिहाररूपस्वजात्यविरोधेन शुद्धसंग्रहनयेन सर्वगतं सर्वपदार्थव्यापकम् । इदं केनोक्तम् । उवदिसदा खलु धम्मं जिणवरवसहेण पण्णत्तं धर्मं वस्तुस्वभावसंग्रहमुपदिशता खलु स्फुटं जिनवरवृषभेण प्रज्ञप्तमिति । तद्यथा -- यथा सर्वे मुक्तात्मनःसन्तीत्युक्ते सति परमानन्दैकलक्षणसुखामृतरसास्वादभरितावस्थलोकाकाशप्रमितशुद्धासंख्येयात्मप्रदेशैस्तथा किंचिदूनचरमशरीराकारादिपर्यायैश्च संकरव्यतिकरपरिहाररूपजातिभेदेन भिन्नानामपि सर्वेषां सिद्धजीवानां ग्रहणं भवति, तथा 'सर्वं सत्' इत्युक्ते संग्रहनयेन सर्वपदार्थानां ग्रहणं भवति । अथवासेनेयं वनमिदमित्युक्ते अश्वहस्त्यादिपदार्थानां निम्बाम्रादिवृक्षाणां स्वकीयस्वकीयजातिभेदभिन्नानां युगपद्ग्रहणं भवति, तथा सर्वं सदित्युक्ते सति सादृश्यसत्ताभिधानेन महासत्तारूपेण शुद्धसंग्रहनयेन सर्वपदार्थानां स्वजात्यविरोधेन ग्रहणं भवतीत्यर्थः ॥१०७॥ [इह विविहलक्खणाणं] इस लोक में प्रत्येक सत्ता नामक स्वरूपास्तित्व के द्वारा भिन्न-भिन्न लक्षण वाले चेतन-अचेतन, मूर्त-अमूर्त पदार्थों का [लक्खणमेगं तु] एक अखण्ड लक्षण है । वह अखण्ड लक्षण क्या है? अथवा अखण्ड लक्षणरूप कर्ता कौन है? [सदिति] सब 'सत्' है - इसप्रकार महासत्तारूप अखण्ड लक्षण है । वह लक्षण किस विशेषतावाला है? [सव्वगयं] संकर और व्यतिकर दोषों से रहित अपनी जाति का विरोध नहीं करनेवाले शुद्ध- संग्रहनय से सर्वगत - सभी पदार्थों में व्यापक पाया जाता है । यह किसने कहा है? [उवदिसदा खलु धम्मं जिणवरवसहेण पण्णत्तं] वस्तु का स्वभाव धर्म है -- ऐसा स्पष्टरूप से उपदेश देनेवाले जिनवरो में प्रधान - तीर्थंकरों ने संक्षेप में यह कहा । वह इसप्रकार - जैसे 'सभी मुक्तात्मा हैं' - ऐसा कहने पर परमानन्द एक लक्षण सुखरूपी अमृतरस के आस्वाद से भरित [अवस्थ] परिपूर्ण भरे हुए लोकाकाश के बराबर शुद्ध - मात्र असंख्यात आत्मप्रदेशों से, तथा अन्तिम शरीर के आकार से कुछ कम आकार आदि पर्यायों से, तथा संकर-व्यतिकर दोषों के निराकरण रूप जाति भेद से भिन्न-भिन्न होने पर भी सर्व सिद्धों का ग्रहण होता है; उसीप्रकार 'सभी सत् हैं'- ऐसा कहने पर संग्रहनय से सभी पदार्थों का ग्रहण होता है । अथवा जैसे यह सेना है, यह वन है - ऐसा कहने पर अपनी-अपनी जाति के भेद से भिन्न-भिन्न क्रमश: घोडा, हाथी आदि पदार्थों का और नीम, आम आदि वृक्षों का एक साथ ग्रहण होता है; उसीप्रकार 'सभी सत् है' -ऐसा कहने पर शुद्ध संग्रह नय के द्वारा सादृश्यसत्ता नामक महासत्तारूप, अपनी जाति के अविरोधरूप से सभी पदार्थों का ग्रहण होता है - ऐसा अर्थ है ॥१०७॥ |