
ततोऽनुमीयते दु:खमस्ति नूनमबुद्धिजम् ।
अवश्यं कर्मबद्धस्य नैरन्तर्योदयादितः ॥319॥
नावाच्यता यथोक्तस्य दुःखजातस्य साधने ।
अर्थादबुद्धिमात्रस्य हेतोरौदयिकत्वतः ॥320॥
तद्यथा कश्चिदत्राह नास्ति बद्धस्य तत्सुखम् ।
यत्सुखं स्वात्मनस्तत्त्वं मूर्च्छितं कर्मभिर्बलात् ॥321॥
अस्त्यनिष्टार्थसंयोगाच्छाररं दुःखमात्मनः ।
ऐन्द्रियं बुद्धिजं नाम प्रसिद्धं जगति स्फुटम् ॥322॥
मनोदेहेन्द्रियादिभ्यः पृथग् दुःखं नाबुद्धिजम् ।
तद्-ग्राहकप्रमाणस्य शून्यत्वाद् व्योमपुष्पवत् ॥323॥
साध्ये वाऽबुद्धिजे दु:खे साधनं तत्सुखक्षतिः ।
हेत्वाभासः स व्याप्यत्त्वासिद्धौ व्याप्तेरसंभवात् ॥324॥
नैवं यत्ताद्विपक्षस्य व्याप्तिर्दुःखस्य साधने ।
कर्मणस्तद्विपक्षत्वं सिद्धं न्यायात्कुतोन्यथा ॥325॥
विरुद्धधर्मयोरेव वैपक्ष्यं नाविरुद्धयो: ।
शीतोष्णधर्मयोवैरं न तत् क्षारद्रवत्वयो: ॥326॥
अन्वयार्थ : इसलिये कर्मबद्ध संसारी जीव के निरन्तर कर्मों का उदय आदि होने के कारण अबुद्धिपूर्वक दुःख नियम से है, ऐसा अनुमान होता है ॥३१९॥
यदि कहा जाय कि पूर्वोक्त दुःखजात के सिद्ध करने में अवाच्यता है सो भी बात नहीं है, क्योंकि अबुद्धिपूर्वक जितना भी दु:ख होता है उसका मूल कारण कर्म का उदय है, इसलिये वह सिद्ध ही है ॥३२०॥